YANILTMACALAR

Artık günlük yaşamımızın önemli öğelerinden biri haline gelen Tartışma listelerinde, liste üyelerinin ilgi alanı içinde kalan çeşitli konularda görüşler ileri sürülüyor, bu görüşlere diğer üyeler tarafından verilen bazı yanıtlar, aynı görüşü pekiştiriyor veya genişletiyorken, diğer bazı üyeler yeni bir görüş açıklıyor veya ilk görüşü eleştiren, yanlış bulan karşı görüşleri ortaya atıyorlar. Bazen bu görüş alışverişi hararetli tartışmalara yol açabiliyor. Tartışmaya fiilen katılmasak bile, bu karşılıklı yazışmaları izlerken elimizde olmadan taraf tutuyoruz. Bezen de iki üye arasındaki tartışmaya üçüncü bir üye, bir hakem edası ile karışıveriyor.
Bu tartışmaların uzamasında tanımlama yanlışlıkları , ifade zayıflıkları , yanlış sözcük seçimleri önemli bir rol oynuyor. Tartışmaların sağlıklı bir biçimde sürdürülmesinin ve doğru sonuçlara erişilmesinin, öncelikle tanımlamaların doğru, ifadelerin düzgün olmasına ve sözcüklerin yerinde kullanılmasına bağlı olduğunu hepimiz kabul ederiz. Oysa yalnız listelerdeki tartışmalarda değil, günlük yaşamda, politikada, iş ilişkilerinde, sanatta karşılaşılan bütün tartışmalarda, dikkat edilmesi gereken başka bir husus var ki onu çoğu kez göz ardı ediyoruz veya gerektiği derecede önemsemiyoruz: Usavurma kurallara uyma veya doğru mantık yürütme.
Gerçekten, insanlar, aklın dört ilkesine dayanan mantık kurallarını, etrafında dolanarak, üstünden atlayarak veya göz ardı ederek karşısındakini “ikna etmek ” için çeşitli yollar kullanmayı çok iyi becermiş ve bunu yetkin bir teknik haline getirmiş bulunmaktadırlar. Yanlış usavurma, yanıltıcı mantık yürütme diye ifade edebileceğimiz bu tekniğe eski dilde mugalâta veya safsata denmektedir, Orhan Hançerlioğlu , Felsefe Sözlüğü nde safsata veya mugalâta yerine “yanıltmaca ” sözcüğünü kullanmakta ve “yanıltmak amacıyla yapılan yanlış usavurma” olarak tanımlamaktadır. Yanıltmaca’yı,
tartışmanın, geçerli ve sağlam bir sonuca varamamasına veya ileri sürülen savı kanıtlamayı başaramamasına neden olan yollar”
olarak da tanımlayabiliriz. Eğer bir tartışmada, ileri sürülen savlar, erişilmiş olduğu ileri sürülen sonucu desteklemiyorsa, o tartışmada yanıltmaca kullanılmış demektir. Bizde fazla önem verilmeyen bu kavram İngilizcede logical fallacy Fransızcada sophisme veya faux raisonnement olarak adlandırılmakta ve üzerinde çok durulmaktadır. Oysa hepimiz sürekli olarak yanıltmacalara maruz kalmaktayız ve hattâ, gelin itiraf edelim, kendimiz de, bazen farkında olmayarak, bazen da pekala bilerek, tartışmalarımızda yanıltmaca yoluna gitmekteyiz.
Aristo’dan beri işlenmiş olan bu konu üzerinde çok düşünülmüş, yanıltmacalarda kullanılan trükler, başvurulan teknikler incelenmiş, çeşitli açılardan sınıflandırmalara tabi tutulmuş ve her birine açıklayıcı, akılda kalıcı isimler verilmeye çalışılmıştır. Orhan Hançerlioğlu ’nun Felsefe Sözlüğü ’nden anladığımıza göre, batı kültürlerindeki kadar olmasa bile, Osmanlı kültüründe de mugalâta ve safsata üzerinde biraz durulmuş, bazı yanıltmaca türlerini belirtmek üzere Tagyiri mehbas= Ignorance du sujet, Müsidere alelmatlûp . Cercle vicieux, İstikrâı nâkıs Induction imparfaite gibi terimler kullanılmıştır.
Bu yazıda oldukça geniş olan bu konuyu özetlemek gibi imkânsız bir işe girişmeyeceğim. Zira biraz araştırınca, yanıltmacaların ilk anda tahmin edilenden daha çok ve çeşitli olduğunu görüyoruz. Sadece konuya biraz ilgi uyandırmaya çalışacağım.
Bazı kaynaklarda kırk dolayında yanıltmacadan söz edilmektedir. Yanıltmacaların sınıflandırılmasında da tam bir görüş birliği olmadığı anlaşılmaktadır. Aşağıda böyle bir sınıflandırma yer almaktadır:
  1. DİKKAT DAĞITAN YANILMACALAR - Fallacies of Distraction
    1. Sahte İkilem (False Dilemma)
    2. Bilgi Kusuru (From Ignorance)
    3. Eğık Düzlem (Slippery Slope)
    4. Karmaşık Soru (Complex Question)
  2. DUYGUSAL YANIMIZDAN YARARLANAN YANILTMACALAR Appeals to Motives
    1. Zora Koşma (Appeal To Force)
    2. Acındırma ( Appeal To Pity)
    3. Sonuçla Korkutma (Consequence)
    4. Önyargılı Söylem (Prejudicial Language)
    5. Tutuluyorsa Doğrudur (Popularity
  3. KONUYU DEĞİŞTİREN YANILTMACALAR Changing the Subject
    1. Kişiye Hücum (Attacking The Person)
    2. Yetkili Diyor Ki ( Appeal To Authority )
    3. Adsız Uzman (Anonymous Authority )
    4. Söylem Özden Üstün (Style Over Substance )
  4. NEDENSELLİK YANILTMACALARI Causal Fallacies
    1. RASTLANTISAL İLİNTİ (Post Hoc)
    2. BİRLEŞİK SONUÇ (Joint effect:)
    3. ÖNEMSİZ NEDEN (Insignificant)
    4. NEDENİ TERSİNDEN ALMAK (Wrong Direction)
    5. KARMAŞIK NEDEN (Complex Cause)
    <
  5. USLAMLAMA YANILTMACALARI - Inductive Fallacies
    1. İVEDİ GENELLEME (Hasty Generalization)
    2. YETERSİZ VEYA GEÇERSİZ ÖRNEKLEME (Unrepresentative Sample)
    3. YANLIŞ ÖRNEKSEME [ANOLOJİ ] (False Analogy)
    4. ÜŞENGEÇ TÜMEVARIM (Slothful Induction)
    5. ASIL KANITI DIŞLAMA (Fallacy of Exclusion)
  6. ASIL KONUYU ŞAŞIRTAN YANILTMACALAR - Missing the Point
    1. SORUYU DOĞRU SAYMAK (Begging the Question)
    2. BAĞLAM DIŞI SONUÇ ÇIKARMA (Irrelevant Conclusion)
    3. İLGİSİZ AMAÇ SAFSATASI (Fallacy of Irrelevant Purpose)
    4. KORKULUĞA SALDIRI (Straw Man)
  7. ANLAM BELİRSİZLİĞİ İLE İLGİLİ YANILTMACALAR - Fallacies of Ambiguity
    1. CINASLI BELIRSIZLIK (Equivocation
    2. ANLATIM BELIRSIZLIĞI (Amphiboly )
    3. YANLIŞ VURGULAMA (Accent )
Bu listenin yanıltmacaların ancak bir bölümünü içerdiğini belirtmek gerekiyor Listede yer alan yanıltmacaların kısa tanımları ile basit örneklerini görmek isterseniz listedeki el figürüne veya aşağıdaki TANIMLAR ve ÖRNEKLER adını taşıyan bağlantıya tıklayabilirsiniz.:
Umarım, bu örnekler konuya olan merakınızı artırmıştır. Daha ayrıntılı bilgi edinmek isteyenler Internet’te herhangi bir arama motorundan safsata veya logical fallacy sözcükleri ile sorgulama yaparlarsa bol miktarda açıklama ve örnek bulacaklardır... Özellikle değerli yazar Alev Alatlı ’nın yönlendirmesiyle Safsata Klavuzu adıyla
http://www.safsatakilavuzu.com/index.htm
adresinde açılmış olan site ile
http://www.onegoodmove.org/fallacy/welcome.htm
adresindeki “Stephen’s Guide to the Logical Fallcies “<(strong> başlığını taşıyan siteyi salık vermek isterim..
.
Necdet Kesmez
TANIMLAR VE ÖRNEKLER                                            BU BÖLÜMÜN BAŞINA

3SUTUN BAŞ SAYFASINA